Door Addo van der Eijk/ Foto's Omke Oudeman/Roef Mulder/Kina

Met honderdduizenden vliegen ze deze herfst naar het zuiden: de trekvogels die vanuit hun koude broedgebied op weg zijn naar warmere streken. In het vroege voorjaar begint weer de reis terug. Talloze raadsels over de vogeltrek zijn onopgelost.
Wetenschappers houden de vogels dan ook nauwlettend in de gaten. Hier in Groningen, onderweg en op de plaatsen waar ze na hun lange reis neerstrijken.

De Eemshaven is een eersteklas trektelpunt. Op topdagen vliegen tienduizend trekvogels per uur voorbij. In de herfst zuidwaarts naar hun overwinteringgebieden, in de lente weer terug om te broeden. Eén van de trektellers van het eerste uur is vogelaar Henk Koffijberg. Sinds de beginjaren tachtig is hij geregeld bij de Eemscentrale te vinden. ‘Meer dan duizend uur hebben we de afgelopen lente geteld, met een man of zes. De plek is perfect, zo bovenop de dijk. Je hebt een goed overzicht over de zee en het binnenland.’ Komt de wind uit het oosten, dan staan de vogelaars extra op scherp. De trekvogels worden dan in hoog tempo langs de Eemshaven ‘ gestuwd’. ‘Het werkt als een soort trechter’, legt Koffijberg uit. ‘Alle vogels die over land komen aanvliegen, willen via dit noordelijke punt van Nederland oversteken naar Duitsland.
De Eemshaven is echt één van de beste plaatsen in Nederland om trekvogels te zien.’

Graspiepers
De vogelaars wisselen elkaar af. Eén kijkt over zee, één over land en één noteert. ‘Soms zie je als schrijver geen enkele vogel. Daar heb je geen tijd voor, zo snel gaat het.’ Welke vogels voorbij vliegen, varieert per maand. In het begin van het voorjaar trekken veel ganzen en zwanen naar het noorden, in april wordt het aandeel zangvogels groter en in mei komen de grote gele kwikstaarten en natuurlijk de zwaluwen. Opvallend aan afgelopen voorjaar waren de graspiepers. In plaats van de gangbare zestigduizend, telden de trektellers er een paar honderdduizend. Voor de top-3 zet Koffijberg deze soort dan ook op de eerste plaats. Op twee staat de brandgans met tachtigduizend stuks. ‘ Deze soort is enorm toegenomen. Twintig jaar geleden kwam de teller niet boven de tien- a vijftienduizend.’ Op de derde plaats eindigen de kievit en de boerenzwaluw, beide tussen de dertig- en veertigduizend.

De voorjaarstrek verloopt anders dan de najaarstrek. Niet alleen vliegen de vogels de andere kant op, ook het tempo verschilt. ‘In het voorjaar vliegen ze vrij gehaast. Ze moeten gaan broeden, en zo snel mogelijk een territorium bemachtigen. In het najaar gaat alles wat rustiger en blijven ze langer hangen. Dan heb je in de Eemshaven ook geen gestuwde trek.’Voor mensen die de najaarstrek willen bewonderen, raadt Koffijberg de maand oktober aan. ‘Ga ergens Vlinders en libellen Niet alleen vogels trekken. Ook verschillende vlindersoorten staan nu, aan het begin van de herfst, op het punt naar het zuiden te vertrekken. Zo’n trekvlinder is de atalanta, momenteel veel te zien op bloeiende herfstasters. Moeilijk voor te stellen dat deze vlinder de winter in warmere streken doorbrengt, zelfs tot in Noord- Afrika! Indrukwekkend, zo’n kleine vlinder die fladderend drieduizend kilometer aflegt. En dan maar hopen op windstil weer. Want als het hard waait, dan raken ze uit koers, en kunnen ze in zee verdrinken. Veel keus hebben deze vlinders echter niet. Ze moeten verder, want de achterblijvers overleven onze winter niet. Elke generatie legt de trekroute in één richting af, want heen én weer in één vlinderleven is zelfs voor een atalanta teveel gevraagd. Ook sommige libellen trekken, zoals de geelvlekheidelibel en de bloedrode heidelibel. Deze treklibellen kiezen voor de makkelijkste trekroute: wind mee. In 1995 werd Groningen opgeschrikt door een heuse invasie. Enorme zwermen heidelibellen vlogen vanuit Polen met de oostenwind onze richting op. Ze volgden de kustlijn, en arriveerden na een maand bij de Groningse noordkust. De invasie vloog daarna verder richting Frankrijk. Ook de viervleklibel, te herkennen aan de zwarte vlekken op de vleugels, kan massaal gaan trekken. Meestal eens in de tien jaar. Van vroeger zijn verhalen bekend van zwermen die kilometers lang waren en uit miljoenen libellen bestonden. langs de noordkust op de dijk staan. Dan sta je hoog, en zie je de ganzen vanuit het noorden aan komen vliegen. Gemakkelijk is trektellen overigens niet. Je moet de vogels in een oogopslag kunnen herkennen. In een flits zijn ze voorbij.’ Wat er deze herfst allemaal voor zeldzaamheden tussenvliegt, en of er invasies op komst zijn, kan Koffijberg niet voorspellen. ‘Dat is ook het leuke van trektellen. Elke dag is het weer een verrassing.’

Vlakbij Koffijbergs telpost wapperen de mistnetten van ringer Lex Tervelde. De ragfijne netten staan over een lengte van honderdvijftig meter verdekt opgesteld tussen het opschietend struikgewas. Tervelde vangt er zangvogels mee, vooral tijdens de voorjaarstrek, want ook hij maakt dankbaar gebruik van de stuwing.
‘Vooral na een paar dagen slecht weer miegelt het er van de trekvogels, die wachten om over te steken. Heggemussen, tuinfl uiters, bonte vliegenvangers: het hele scala vloog afgelopen voorjaar in mijn netten. In maart heb ik zelfs meer dan honderd roodborsten gevangen op één ochtend. Ik haal ze eruit, zodat ik de vogels kan ringen, wegen, en meten. Daarna laat ik ze weer los. Alle gegevens stuur ik naar het vogeltrekstation in Heteren waar ze in de databank worden opgeslagen.’ In de herfst vangt Tervelde vooral lijsterachtigen, zoals kramsvogels, merels en zanglijsters. Dan zijn de duindoornbessen rijp, waarop ze in grote getale neerstrijken. Geweldig werk, vindt Tervelde het ringen, vooral als hij later weer iets terughoort van de vogels. Stapels terugmeldingen heeft hij inmiddels. Hij noemt er enkele: ‘Neem een tjiftjaf, door mij geringd en later gezien in Marokko. Of een fi tis gevangen aan de kust bij Barcelona. Als je nagaat dat zo’n vogel maar acht gram weegt, dan is dat een enorme afstand. Ik ring ook broedvogels, die later in het jaar naar Afrika trekken. Een jaar erop tref ik ze weer, bij exact hetzelfde bosje. Dat is het fascinerende aan die vogeltrek.’

Grauwe kiekendief

Een trekvogel waar we in Groningen trots op mogen zijn is de grauwe kiekendief. Met zo’n 25 paar broedt bijna de gehele Nederlandse populatie in het Groningse Oldambt. ‘Het gaat goed met deze vogel’, vertelt Ben Koks van SOVON Vogelonderzoek Nederland. Hij schakelt boeren in voor de bescherming. ‘Nestbescherming is absoluut noodzakelijk. Zonder bescherming gaan niet alleen de eieren verloren, maar bestaat ook de kans dat het broedende wijfje door de maaibalk wordt gegrepen.’ Vroeger ging men ervan uit dat de grauwe kiekendief in de Afrikaanse landen in de buurt van de Niger overwinterde. Door teruggemelde ringcodes kon Koks de ware trekroute uittekenen. ‘Het blijkt dat de vogels niet rechtstreeks op en neer vliegen naar Afrika, maar een rondje maken. In december zitten ze in Mauritanië, in januari in Senegal, dan vliegen ze door naar Tsjaad en komen uiteindelijk via Italië weer terug in Nederland. De trekroute blijkt samen te hangen met de aanwezigheid van hun voedsel: treksprinkhanen.’