De gasopslaginstallatie te Grijpskerk wordt verstopt achter het groen

Natuurbouw bij Kommerzijl en Grijpskerk

De nieuwe gasopslaglocatie bij Grijpskerk wordt aan het oog onttrokken. De installaties worden verstopt achter waterpartijen, bosjes en struwelen. Op dit moment worden de funderingen voor het natuurgebied gelegd. Eind 1997 is de basis gereed. De grond is dan afgegraven en verplaatst, de vegetatie geplant en gezaaid en de natuurlijke processen kunnen op gang komen. 'Binnen twee jaar is dit een prachtig natuurgebied', zegt Wouter van der Lans van bureau Ecoplan terwijl hij met een helm over de (natuur)bouwplaats loopt.

In de driehoek Grijpskerk, Kommerzijl en Niezijl bouwt de NAM een gasopslag. En onder het motto 'voor wat, hoort wat' bouwt de gemeente Zuidhorn samen met de NAM rond de gasopslag een natuurgebied. De eerste schetsen van landschapsarchitect Ebbinge en bureau Ecoplan verschenen in het najaar van 1994. Nu, twee jaar later, is het druk rond de vele buizen, compressoren en pompen. Vier grote kranen zijn druk in de weer met het verplaatsen van grond. De natuurbouw is in volle gang. Circa 80 hectare natuurgebied wordt in een snel tempo uit de grond gestampt. Het gehele project is verdeeld in zes deelplannen. Het eerste deelplan is een ecologisch park speciaal voor de bewoners van Kommerzijl, genaamd 'Noorderriet'. De andere deelplannen liggen rondom de gasopslag.

Natuurbouw

'Dat tongetje ligt er nu mooi. Al de topgrond moet nog daarheen en de blauwe klei naar beneden'. Arie, één van de machinisten, vertelt enthousiast over zijn werkzaamheden. Wouter van der Lans hoort het verhaal tevreden aan. 'Het is voor de machinisten wennen dat ze geen rechte lijnen mogen maken', zegt Wouter van der Lans later. Bureau Ecoplan helpt een zeer divers landschap te creëren. Het wordt rigoureus aangepakt. Hoge voedselrijke heuvelruggen lopen vloeiend over in dalen met voedselarme waterpartijen. Voedselrijke klei naast kalkrijke klei en steile oevers worden afgewisseld met langzaam aflopende ecologische oevers. Wouter van der Lans houdt elke week de gang van zaken in de gaten. 'Als eerste wordt de voedselrijke toplaag afgeschraapt en ter plaatse opgeworpen. In een voorheen vlak landschap maken we met deze grond verhogingen. Deze verhogingen zijn om de gaslocatie aan het zicht te onttrekken. We willen zo veel mogelijk een natuurlijk landschap creëren. Geen dijken als afscheiding; die zijn te recht. De verhogingen worden glooiend, in harmonie met de lagere delen aangelegd. Veel mensen denken wel dat het Groningse landschap vlak en strak hoort te zijn, maar vroeger waren hier ook ruggen en kreken'. 'Natuurbouw' wordt deze transformatie van het landschap genoemd, ofwel 'het bewust afgraven, opschoven of onder water zetten om de ontwikkeling van gewenste (half-)natuurlijke vegetaties mogelijk te maken'. De tekeningen van bureau Ecoplan moeten regelmatig aangepast worden. Wouter van der Lans: 'We moeten flexibel zijn. Onlangs had de NAM 100.000 kuub grond over. Deze grond lag in depo, op een plek waar volgens plan een dal zou ontstaan. Je kan dan alles weer gaan verplaatsen, of gewoon het depo inpassen. Bij andere projecten heb ik gezien dat ze van lage delen hoge delen maakten en andersom. Dat is verspilling van geld. Dat geld kun je beter anders besteden.'

Eigen waterhuishouding

Wouter van der Lans: 'Grote delen van het gebied krijgen een eigen waterhuishouding. De waterpartijen worden gevoed met relatief schoon regenwater. We hebben daardoor geen last van het vervuilde boezemwater. Het gevolg is wel dat sommige waterpartijen, zeker diegene die hoger liggen, in de zomer droog kunnen komen te staan.' Om de natuur een handje te helpen, adviseert bureau Ecoplan de vegetatie te zaaien en te planten. Wouter van der Lans: 'Natuurbouw is het zorgen voor randvoorwaarden. Zaadverspreiding is een randvoorwaarde die mede bepalend is voor succes. Laatst hoorde ik een verhaal van een man die voedselarme orchideeën gezaaid had op voedselrijke grond. Na een jaar stond het veld vol met orchideeën en het jaar daarna weer. Het zal wel zo zijn dat na een aantal jaren andere soorten de overhand gaan nemen, maar het is niet noodzakelijk dat ze geheel verdwijenen. Ik heb andere gebieden gezien waar niet wordt gezaaid en dat wordt niets. Nu staan er enkel distels en brandnetels. En dat is hier naast een woonwijk niet gewenst. Wij maken natuur voor de mensen. Die willen snel resultaat en ik ook. Natuurlijke zaadverspreiding gaat erg langzaam, als het al gebeurt. We zaaien niet alles in, we enten enkel een paar delen van het gebied. Het natuurlijke proces van zaadverspreiding blijft dan op kleine schaal mogelijk.'

Beplanting

Er zijn diverse mengels in de handel, bijvoorbeeld G1-zaad voor een voedselarme kleigrond en G3-zaad voor een moerasvegetatie. Een groot deel van het zaad is afkomstig van de Cruydt-hoek, een bedrijf uit Groningen. Andere planten worden geënt door het verspreiden van bloemrijk hooi, bijvoorbeeld uit het Lauwersmeergebied. Klimplanten, bomen en struwelen worden geplant. Wouter van der Lans: 'Onze werkwijze is te omschrijven als ecologisch tuinieren. Al het plantmateriaal is afkomstig van regionaal of inheems genenmateriaal. Dit is een keuze waar we ons zoveel mogelijk aan houden. Andere factoren kunnen ook een rol spelen. Zo wordt hier hulst en klimop geplant, die eigenlijk in oude bossen voorkomen. Maar het oog wil ook wat en deze planten blijven tenminste het gehele jaar groen. Je hebt zo al snel een betere dekking voor de fauna.'

Processen

Als de natuurbouw klaar is en de randvoorwaarden zijn vervuld, kan de natuur zich gaan ontwikkelen. 'Zeer veel instanties kijken alleen naar het einddoel, het eindstadium. Ik vind de processen belangrijk', stelt Wouter van der Lans. 'Het eerste jaar zal het hier vol staan met éénjarige planten. Daarna komen de blauwe knoop, de parnassia en de orchideeën op. Omdat we enkel een aantal stukken inzaaien, gaan de soorten zich verspreiden. Daarnaast is er ruimte voor soorten die zich spontaan gaan vestigen. Zeer spoedig zullen die vegetatietypen tot ontwikkeling komen, die in deze regio thuishoren. Na verloop van tijd krijg je patronen. Hier een vlek met parnassia en verderop een vlek met ratelaars. Het gaat er niet om alle mogelijke soorten in te enten en te planten. Een paar soorten, die er aantrekkelijk uitzien, zijn al genoeg. Door het zaaien zijn onze gebieden goed te herkennen. Vooral parnassia en blauwe knoop verraden onze projecten.'

Natuur voor de mensen

Diverse keren merkt Wouter van der Lans op dat het belangrijk is wat de bezoekers willen. 'Wij maken natuur voor de mensen. Dat is hier ook waar de natuur zijn bestaansrecht aan ontleent. De NAM is geen voorstander van mensen in het gebied. Behalve het fietspad zijn er dan ook geen wandelpaden. Iedereen mag wel vrij rondlopen. Kinderen mogen hutten bouwen en bloemen plukken. Laatst kwam een buurtbewoner zich excuseren dat haar kinderen bloemen hadden geplukt. Laat ze toch de bloemen plukken. Laat ze van de natuur genieten. Vervelend is het wel als ze rigoureus te werk gaan. In een ander gebied van ons heeft, waarschijnlijk een bloemist, honderden orchideeën uitgestoken. Dat gaat te ver.' In Noorderriet, het park naast Kommerzijl, zijn verschillende speelobjecten voor kinderen geplaatst. Wouter van der Lans glundert als een aantal kinderen hiervan gebruik maakt. 'Spelende kinderen zijn natuurlijk. Met het beheer houden we er rekening mee. Zo willen we de oevers van de plassen plaatselijk open houden, zodat ze bij het water kunnen komen. Als we niets zouden doen, groeien de oevers dicht. Maar is die verlanding natuurlijk? Ik denk het niet. Vroeger zorgden elanden hiervoor, maar die zijn er niet meer. Die steile oever verderop wordt gebruikt als glijbaan. Dat is toch prima, otters laten zo toch ook hun sporen achter.' De bewoners zijn zeer tevreden over de ontwikkelingen. Om alle bewoners en andere betrokkenen een indruk te geven van wat er gaat komen, heeft Bert ten Hoeve van de gemeente Zuidhorn een excursie verzorgd naar een soortgelijk project in de nieuwbouwwijk Hoendiep. 'Bewoners weten zo wat ze gaan krijgen en hebben geduld. Een jaar werkzaamheden naast je huis is lang.'

Hoendiep

Om met eigen ogen te zien wat het resultaat zal zijn van de natuurbouw en de processen bij Kommerzijl, brengen we een bezoek aan de nieuwbouwijk Hoendiep. Dit gebied van 2,5 hectare heeft bureau Ecoplan al vijf jaar in beheer. Over de afscheiding tussen de huizen en de weg is Wouter van der Lans niet tevreden. Die is te recht. Vlak langs de dijk groeien de meest bijzondere plantensoorten, zoals orchideeën, parnassia en blauwe knoop. Zonder zaaien en beplanten hadden we hier waarschijnlijk meer dan een mensenleven op moeten wachten. En zelf dan is het nog maar de vraag. Maar is dit natuur of cultuur?